AI w projektowaniu nagrobków – odpowiedzialność prawna, ryzyko rynkowe i ochrona projektu

Sztuczna inteligencja coraz śmielej wchodzi do branży kamieniarskiej. Projekty nagrobków generowane przez AI kuszą szybkością wykonania, niskim kosztem i łatwością tworzenia wizualizacji. Jednak wraz z rozwojem technologii pojawiają się poważne pytania o prawo autorskie, odpowiedzialność cywilną oraz bezpieczeństwo biznesowe wykonawców.

Czy projekt nagrobka wygenerowany przez AI może naruszać cudze prawa autorskie?

Kto ponosi odpowiedzialność za powielenie chronionego wzoru?

Czy taki projekt podlega ochronie prawnej w Polsce?

I czy korzystanie z AI może prowadzić do utraty wiarygodności w oczach klientów?

Temat ten został szeroko omówiony na łamach Prawo.pl w artykule autorstwa mec.  Małgorzaty Ledwożyw pt. „AI w projektowaniu nagrobków. Innowacja, ale i ryzyko rynkowej dyskwalifikacji”.

Jeśli chcesz najpierw zobaczyć omówienie tematu w formie video, zobacz ▶ LINK 1

AI w projektowaniu nagrobków – innowacja czy zagrożenie dla branży kamieniarskiej? 

Dlaczego zakłady kamieniarskie sięgają po sztuczną inteligencję?

AI (w tym ChatGPT) pozwala szybko generować wizualizacje nagrobków, testować formy, modyfikować proporcje i tworzyć atrakcyjne obrazy marketingowe. Dla wielu wykonawców to oszczędność czasu i kosztów.

Granica między inspiracją a kopiowaniem wzorów nagrobków

Problem pojawia się w momencie, gdy wygenerowany projekt powiela charakterystyczne cechy istniejącego utworu – rzeźby, projektu nagrobka czy chronionego wzoru przemysłowego. Wtedy pojawia się realne ryzyko naruszenia praw autorskich.

Nagrobki a prawo autorskie – kto ponosi odpowiedzialność za projekt wygenerowany przez AI?

Czy projekt nagrobka wygenerowany przez AI może naruszać cudze prawa autorskie?

Tak. W kontekście prawa treści generowane przez AI, w tym przez ChatGPT / systemy oparte na OpenAI, działają w oparciu o dane treningowe i o to co zostanie im wgrane jako wytyczna. Istnieje wysokie ryzyko, że wśród nich mogą znajdować się objęte ochroną projekty, fotografie, rzeźby czy wzory przemysłowe.

Fot. 1 Po lewej stronie widzimy autorski wzór marki Purest, po prawej – projekt wygenerowany przez narzędzie AI. Wszystkie projekty Purest stanowią utwory chronione prawem autorskim. Zabronione jest ich wykorzystywanie do generowania wzorów pochodnych, przetwarzania, kopiowania oraz trenowania systemów sztucznej inteligencji bez pisemnej zgody autorki.

Odpowiedzialność cywilna i finansowa wykonawcy

Jeśli projekt powiela istotne elementy istniejącego dzieła, odpowiedzialność nie spada na algorytm. Odpowiada podmiot, który korzysta z projektu – czyli wykonawca lub firma oferująca nagrobek lub klient korzystający ze wzoru.

Na podstawie wyroków w sprawach prawno-autorskich dot. wzorów nagrobków może to oznaczać:

• obowiązek naprawienia szkody, w tym rozbiórkę nagrobka naruszającego prawo
• publikację przeprosin w prasie branżowej i na profilach firmy,
• wycofanie projektu z oferty,
• karę finansową,
• a w określonych sytuacjach także odpowiedzialność karną.

Czy projekt nagrobka wygenerowany przez AI podlega ochronie prawnej w Polsce?

Dlaczego tylko człowiek może być twórcą?

Zgodnie z polską ustawą o prawie autorskim, twórcą może być wyłącznie człowiek. Utwór musi stanowić przejaw działalności twórczej człowieka a nie być dziełem maszynowym.

Czy wpisywanie promptów daje prawa autorskie do projektu?

Samo wprowadzanie poleceń do systemu AI nie czyni z użytkownika twórcy w rozumieniu prawa autorskiego. Według ustawy o prawie autorskim wzór objęty ochroną prawną musi wg definicji posiadać przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze

Brak ochrony projektu AI a ryzyko kopiowania przez konkurencję

Projekt nagrobka wygenerowany wyłącznie przez AI może nie podlegać ochronie prawnoautorskiej. W praktyce oznacza to, że konkurencja może go swobodnie powielać.

To realne ryzyko rynkowe – brak unikalności i brak przewagi konkurencyjnej.

Ryzyko wizerunkowe – zaufanie klienta a projekty nagrobków tworzone przez AI

Nagrobek nie jest zwykłym produktem. To miejsce pamięci. Jeśli projekt okaże się podobny do istniejącej, autorskiej realizacji lub stanie się przedmiotem sporu prawnego, konsekwencje wykraczają poza kwestie finansowe. Dotykają wiarygodności, reputacji i zaufania klientów.

WSKAZÓWKA:

Warto jest umieścić w umowie na realizację nagrobka zapis, mówiący że wzór jest autorski i zakład ma do niego prawo, nie został on wygenerowany przy użyciu systemów sztucznej inteligencji.

Bezpieczne wykorzystanie AI w projektowaniu nagrobków – możliwy kompromis

Nowe technologie i narzędzia AI mogą być pomocne:

• do tworzenia inspiracji,
• do analizy form,
• do wsparcia procesu twórczego.

Nie powinna jednak zastępować autorstwa ani odpowiedzialności. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem pozostaje realny wkład twórczy człowieka oraz – w razie wątpliwości – konsultacja prawna przed wprowadzeniem projektu do oferty. Warto skorzystać z kancelarii, która posiada w zespole m.in. prawnika lub radcę prawnego specjalizującego się w zakresie prawa własności intelektualnej i wytworów AI.

W długiej perspektywie to własny styl, autorski język formy i konsekwentna estetyka, jak i etyczne podejście branżowe budują stabilną pozycję na rynku.

Q&A – Najczęściej zadawane pytania o AI w projektowaniu nagrobków

Czy można sprzedawać projekt nagrobka wygenerowany przez AI?

Tak, ale wdrożenie takiej realizacji niesie istnieje ryzyko naruszenia cudzych praw autorskich oraz brak ochrony prawnej projektu, jeśli został stworzony przy użyciu AI.

Kto odpowiada za naruszenie praw autorskich i praw własności intelektualnej przez projekt AI?

Odpowiedzialność ponosi firma lub wykonawca korzystający z projektu, nie algorytm.

Czy projekt nagrobka wygenerowany przez AI jest chroniony prawem autorskim w Polsce?

Nie, jeśli został stworzony przez sztuczną inteligencję bez twórczego wkładu człowieka o indywidualnym charakterze.

Czy wpisywanie szczegółowych promptów czyni mnie autorem projektu?

Co do zasady nie. Samo przekazywanie instrukcji AI nie daje statusu twórcy w rozumieniu ustawy.

Czy konkurencja może skopiować wizualizację nagrobka wygenerowaną przez AI?

Jeśli projekt nie podlega ochronie prawnoautorskiej, może być powielany.

Czy AI można bezpiecznie wykorzystywać w branży nagrobkowej?

Tak – jako narzędzie wspierające proces twórczy człowieka, nie jako jego zastępstwo. Nieumiejętne korzystanie niesie ryzyko dla wykonawcy i dla klienta zagrożeń związanych z konsekwencjami prawnymi naruszenia działalności twórczej o indywidualnym charakterze jakim jest autorski wzór nagrobka, w tym z koniecznością rozbiórki nagrobka naruszającego prawo. Więcej o wyrokach sądu znajdziesz w tym artykule „Na czym polega ochrona prawna wzorów Purest®?”. 

————————————————————

Poniżej więcej informacji i pełna treść artykułu z Prawo.pl.

„Na stronach internetowych kamieniarzy jak również w mediach społecznościowych można zaobserwować zainteresowanie wykonawców nagrobków generowaniem projektów przy użyciu AI. Rozwiązanie to jawi się jako szybkie i relatywnie tanie, jednak może też prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych i wizerunkowych, a w skrajnych przypadkach – do rynkowej dyskwalifikacji wykonawcy – pisze Małgorzata Ledwożyw, adwokatka.

Celem niniejszego tekstu nie jest zniechęcenie do nowych technologii, lecz zwiększenie świadomości wykonawców na temat problemów, które mogą się pojawić przy korzystaniu z narzędzi AI dla potrzeb prowadzonej działalności gospodarczej.

Lekcja z Konkursu Szopek Krakowskich

Jasnym sygnałem ostrzegawczym, który powinien wzbudzić czujność przedstawicieli branży kamieniarskiej zainteresowanych korzystaniem z narzędzi AI przy projektowaniu nagrobków, powinna być głośna sprawa dyskwalifikacji jednej ze zgłoszonych prac z ostatniej wystawy Konkursu Szopek Krakowskich, organizowanego przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Chodzi o szopkę, która została wygenerowana z użyciem narzędzi sztucznej inteligencji. Regulamin konkursu dopuszcza możliwość zgłaszania projektów tworzonych z pomocą AI i to nie sam fakt skorzystania z tego narzędzia stał się przyczyną usunięcia pracy z konkursu. Praca została wycofana z powodu zarzutu naruszenia praw autorskich.

Jak podaje TVP 3 Kraków, jury konkursu otrzymało zawiadomienie, że w projekcie wygenerowanym przez algorytmy znalazły się rozpoznawalne elementy szopki krakowskiej autorstwa konkretnej artystki, która nie wyraziła zgody na ich wykorzystanie. Po porównaniu obu prac jury uznało, że prawdopodobieństwo naruszenia praw autorskich jest wysokie, co skutkowało usunięciem projektu wygenerowanego przez AI z wystawy pokonkursowej.

Przypadek ten wyraźnie pokazuje, że nawet formalne dopuszczenie AI do wykorzystania w procesie twórczym nie gwarantuje możliwości swobody skorzystania z efektu powstałego w wyniku działania algorytmu, bowiem nie eliminuje ryzyka naruszenia cudzych praw.

Analogiczna sytuacja może dotyczyć projektów nagrobków generowanych przez sztuczną inteligencję. Tworzenie projektów z wykorzystaniem narzędzi AI nie jest zakazane, jednak warto zwrócić uwagę na możliwe ryzyka z tym związane.

„Ciemna strona” algorytmów – ryzyko naruszenia cudzych praw

Mac Mc Clements, który zgłosił do konkursu szopkę stworzoną przy pomocy sztucznej inteligencji, informował, że do przygotowania projektu użył kilku ogólnodostępnych narzędzi generatywnej AI, m.in. Google Nano Banana, Adobe Firefly i VisualGPT. Jak przyznawał, proces nie był prosty, a „nauczenie” AI, jak wygląda tradycyjna szopka, wymagało mnóstwa czasu. Pomimo wysiłku i czasu poświęconego przez człowieka oraz użycia do wygenerowania szopki kilku narzędzi AI, efekt działań został zdyskwalifikowany bowiem naruszał prawa autorskie.

Przykład ten wyraźnie pokazuje istotną kwestię związaną z funkcjonowaniem AI. Generatywna sztuczna inteligencja nie „wymyśla” form od podstaw, nie wykazuje się twórczym działaniem, lecz generuje formy na bazie danych, na których została wytrenowana.

Proces trenowania opiera się na analizie i przetwarzaniu gigantycznych ilości danych. Dane te pochodzą z ogromnych zasobów internetu i nie są możliwe do wytropienia. W przypadku powierzenia AI zaprojektowania nagrobka, mogą one obejmować dane chronione prawem autorskim, między innymi:

• utwory projektantów, rzeźbiarzy i artystów plastyków chronione prawem autorskim,
• zastrzeżone wzory przemysłowe innych firm kamieniarskich,
• fotografie unikatowych realizacji nagrobkowych.

Wprawdzie generatywne AI są zbudowane w oparciu o sieć neuronową, która wprowadza pewną losowość, jednak zapamiętywanie danych treningowych oraz „zwracanie” fragmentów chronionych danych treningowych w generowanych treściach stanowią specyficzne zjawiska związane z ich funkcjonowaniem. W sposób niezamierzony wytwory AI potrafią w wygenerowanych treściach odtworzyć istniejące utwory lub istotne ich części jeden do jednego.

AI nie daje żadnej pewności co do autorstwa nagrobka

W przeciwieństwie do projektu nagrobka zaprojektowanego samodzielnie lub zamówionego u projektanta lub rzeźbiarza, który gwarantuje swoje autorstwo i ponosi odpowiedzialność za oryginalność dzieła, projekt nagrobka wygenerowany przez AI nie daje żadnej pewności co do autorstwa oraz jego „czystości” prawnej. Algorytm oferuje jedynie wynik kompilacji, swoisty „koktajl”, stworzony na bazie istniejących form i stylów, o niewiadomym pochodzeniu co do konkretnych składników i zastosowanej recepturze.

Jeżeli AI wygeneruje projekt nagrobka, który w istotnym stopniu powiela charakterystyczne cechy istniejącego utworu, to wykorzystanie takiego projektu może prowadzić do naruszenia cudzych autorskich praw osobistych, majątkowych lub zależnych.

Okoliczność, iż dany projekt nagrobka „stworzyła” sztuczna inteligencja, nie zwalnia podmiotu, który korzysta z takiego projektu, z odpowiedzialności cywilnej, a w określonych przypadkach również karnej, za naruszenie praw własności intelektualnej przysługujących innej osobie. W konsekwencji może to prowadzić do powstania po stronie wykonawcy daleko idących konsekwencji i obowiązków, w tym do naprawienia wyrządzonej szkody, opublikowania oświadczenia o odpowiedniej treści, wycofania z obrotu lub zniszczenia przedmiotu wytworzonego bezprawnie.

Ryzyko braku ochrony prawnej projektu stworzonego przez AI

Warto zwrócić uwagę na jeszcze inny aspekt związany z kwestią ochrony prawnoautorskiej, mogący mieć istotne znaczenie dla rozważenia zasad korzystania z wytworów AI w ramach prowadzonej działalności gospodarczej.

Na gruncie przepisów obowiązującego w Polsce prawa, w tym art. 1 i 8 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz stanowiskiem utrwalonym w doktrynie prawa i orzecznictwie sądów, również międzynarodowych, utworem jest wyłącznie przejaw działalności człowieka. Tylko człowiek może doprowadzić do powstania przedmiotu prawa autorskiego. Tylko człowiekowi może przysługiwać miano twórcy i prawa ochronne z tym związane.

Wytwory stworzone wyłącznie przez sztuczną inteligencję nie są uznawane za utwory, a algorytmy nie stanowią podmiotów prawa autorskiego. Osoba, której wkład w powstanie projektu sprowadza się do przekazywania instrukcji czy sugestii AI, w formie tzw. „promptów”, nie staje się twórcą wytworu wygenerowanego przez AI.

Projekt nagrobka wygenerowany wyłącznie przez AI, może być całkowicie pozbawiony ochrony prawnoautorskiej. W praktyce oznacza to, że takie wytwory mogą być swobodnie powielane przez konkurencję. Projekty, które nie wnoszą elementu odróżniającego ofertę, nie stanowią skutecznego narzędzia rywalizacji na rynku.

Naruszenie zaufania klienta – ryzyko utraty wiarygodności

Negatywne konsekwencje związane z wykorzystaniem AI w projektowaniu nagrobków nie ograniczają się wyłącznie do relacji pomiędzy wykonawcą a innymi twórcami, czy konkurencją. Dotyka ono również – a być może przede wszystkim – relacji z klientem. Zamawiający nagrobek zmierza do godnego upamiętnienia bliskiej osoby. Natomiast wobec braku transparentności co do procesu powstania projektu nagrobka wygenerowanego przez AI, oraz związanego z tym ryzyka, że projekt może naruszać cudze prawa autorskie, to stworzone na jego podstawie nagrobek zamiast miejscem, które miało sprzyjać zadumie i przeżywaniu żałoby, może stać się przedmiotem konfliktu prawnego.

Historia dyskwalifikacji z Konkursu Szopek Krakowskich projektu wygenerowanego przez AI może służyć jako sygnał ostrzegawczy, że to, co stworzone przez algorytm zamiast być drogą do wyróżnienia się na rynku i budowania przewagi konkurencyjnej, może rodzić ryzyko odpowiedzialności prawnej i utraty wiarygodności. Podobnie jak projekt szopki stworzony z użyciem AI został wykluczony z konkursu, tak i wykonawca nagrobków może zostać „wykluczony” z rynku, jeśli stanie się jedynie operatorem algorytmu.

Z perspektywy prawnej i biznesowej najbezpieczniejszym rozwiązaniem pozostaje połączenie nowoczesnych narzędzi z odpowiedzialnym, ludzkim autorstwem. Własny wkład twórczy lub współpraca z projektantem lub rzeźbiarzem pozwala nie tylko na stworzenie projektu o indywidualnym charakterze, ale także na uzyskanie gwarancji oryginalności i „czystości” prawnej realizacji. Sztuczna inteligencja może w tym procesie pełnić rolę pomocniczą – źródła inspiracji lub narzędzia wspierającego pracę twórczą – nie zaś zastępować człowieka. Przed wprowadzeniem projektu do oferty warto również skonsultować się z prawnikiem, aby wyeliminować ryzyka związane z naruszeniem cudzych praw i odpowiedzialnością odszkodowawczą. W dłuższej perspektywie to właśnie budowanie własnego, rozpoznawalnego stylu i renomy wykonawcy, stanowi fundament stabilnej i bezpiecznej pozycji na rynku.

Autorka: Małgorzata Ledwożyw, adwokatka, Kancelaria Adwokacka Małgorzata Ledwożyw”